Samsun'un Tarihi Mekanları
HAZIRLAYAN: AHMET SEVEN
Samsun Kalesi: 1092'de Danişmendliler tarafından inşa edilen ve Anadolu'da doğrudan deniz kıyısına kurulan tek kale olan bu tahkimat, üç büyük kapıya (Batı, Doğu, Kumkapı) sahipti. 1869 yangınından sonra şehrin modern imar planı kapsamında yıkılarak taşları halka satılmış ve 15.000 m²'lik yeni bir imar alanı elde edilmiştir. Surların kalıntıları 2008 ve 2015 kazılarında yeniden gün yüzüne çıkarılmıştır.
Hazinedarzade Süleyman Paşa Medresesi ve Camii: 1813 yılında inşa edilen yapı topluluğu, 1869 büyük yangınında tamamen yok olduktan sonra II. Abdülhamid döneminde (1904) Türk Neo-Klasik mimari üslubuyla iki katlı ve 11 hücreli olarak yeniden ihya edilmiştir. 1943 Lâdik Depremi'nde hasar gören, sonraki yıllarda ise iş hanına dönüştürülerek özgün estetiğini kısmen kaybeden yapı, günümüzde 19. yüzyıl sonu Osmanlı mimarisinin yaşayan önemli bir belgesidir.
Süleyman Paşa Bedesteni: Kesin inşa tarihi bilinmeyen ancak kayıtlarda ilk kez 18. yüzyılda rastlanan kale surlarına bitişik bu ticari merkez, geçirmiş olduğu mimari müdahalelerle (1864'te kapı sayısının yediye çıkarılması, 1910'da üst örtüsünün kaldırılması) kapalı bir bedestenden ziyade üstü açık bir arasta kimliği kazanmıştır. Zamanla zengin iş kollarının yerini daha küçük ölçekli esnaflar almıştır.
Samsun Saathane Saat Kulesi: II. Abdülhamid'in talimatıyla Belçika asıllı bir Fransız mühendise tasarlatılan kule, 1887 yılında açılmıştır. 1943 Lâdik Depremi'nde ağır hasar görünce can ve mal güvenliği gerekçesiyle 1948'de sökülmüş; 1977'de yapılan yeni kule aslına benzemediği için 2001 yılında Lâdik andezit taşı kullanılarak aslına uygun olarak yeniden inşa edilmiştir.
Samsun Büyük Camii (Valide Camisi): İlk olarak 14. yüzyılda Candaroğulları'ndan Hızır Bey tarafından kalede ahşap bir cami olarak yaptırılan bina, 1869 yangınında kül olmuş ve yerine 1886'da kesme taştan çift minareli bir selatin camisi inşa edilmiştir. II. Abdülhamid ve Pertevniyal Sultan'ın destekleriyle yapılan caminin 1906, 1944 depremlerindeki hasarları onarılmış, boyayla kapatılan özgün duvar resimleri ise 2007-2008 restorasyonuyla tekrar açığa çıkarılmıştır.
Tarihi Taşhan: İlkadım ilçesinde Saathane Meydanı yakınında bulunan, 16. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlenen iki katlı ve açık avlulu klasik bir Osmanlı şehir içi hanıdır. Yakın dönemde cafe-restaurant olarak kullanılan yapı, işletme sözleşmesi sorunları nedeniyle Haziran 2026 itibarıyla geçici olarak kapatılmıştır.
1869 Büyük Samsun Yangını: 3 Ağustos 1869'da Süleymaniye Medresesi'ndeki bir dükkânda başlayan, ahşap binaların yoğunluğu ve itfaiye yetersizliği nedeniyle büyüyen bu felaket, 500 evin ve şehrin merkezinin tamamen kül olmasına yol açmıştır. Fransa konsolosunun raporlarına da yansıyan bu yıkım, kentin Fransız bir mühendis tarafından birbirini dik kesen cadde ve sokaklarla modern tarzda yeniden planlanmasına yol açarak Samsun tarihinde bir dönüm noktası olmuştur.
Belediye Eski Binası: Samsun'un İlkadım ilçesi Pazar Mahallesi'nde yer alan Tarihi Belediye Binası, İtalyan mimar Mösyö Riçi tarafından 1911-1913 yılları arasında inşa edildi. Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi izleri taşıyan ve dış cephesi Ünye taşıyla kaplı bu zarif yapı, günümüzde de Samsun Büyükşehir Belediyesi'nin resmi hizmet binası olarak kullanılmaktadır.
Samsun Yalı Camii, Tarihçesi ve Kitabesi:
İlkadım ilçesinde, tarihî Saathane Meydanı civarındaki Buğday Pazarı semtinde yer alan ve şehrin ayakta kalan en erken dönem Osmanlı mimari eserlerinden biri olarak kabul edilen tarihî bir ibadethanedir. İnşa Tarihi: Ana mekânın giriş kapısı üzerinde yer alan iki satırlık Arapça kitabeye göre, cami Hicri 890 (Miladi 1485) yılında inşa edilmiştir.
Samsun Kurşunlu Camii, İlkadım ilçesinde, Pazar Mahallesi 100. Yıl Bulvarı üzerinde yer alan ve erken Osmanlı dönemine ait olan tarihî bir ibadethanedir.
Mıntıka Palas Oteli, Samsun'un İlkadım ilçesinde, Kale Mahallesi Mecidiye Caddesi üzerinde yer alan ve Mustafa Kemal Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a ayak bastığında konakladığı tarihî öneme sahip binadır. Yapı günümüzde Gazi Müzesi adıyla ziyaretçilerini ağırlamaktadır.
Tarihçesi ve Önemi
İnşa Tarihi: Bina, 1902 yılında Jean İonnis Mantika tarafından, alt katında dört adet dükkân bulunan bir otel olarak inşa edilmiştir. "Mantika Palas" olan adı zamanla halk arasında "Mıntıka Palas" biçimine dönüşmüştür.
19 Mayıs 1919: Atatürk, 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a geldiğinde o dönem kapalı ve boş olan bu otel, Samsun Mutasarrıfı Ethem Bey'in talimatıyla çevre esnafından ve askerî hastaneden toplanan eşyalarla hızlıca donatılarak Atatürk ve silah arkadaşlarına tahsis edilmiştir. Ulu Önder, 25 Mayıs 1919'a kadar bu binada kalarak Millî Mücadele planlarını burada şekillendirmiştir.
Samsun’un modern şehir mimarisini şekillendiren Fransız uzmanlar, Osmanlı Padişahı Sultan Abdülaziz döneminde (1861-1876) şehre gelmiştir.
Şehir yönetiminde ise bu mimari dönüşümün arkasındaki en kritik yerel idareci, dönemin Canik (Samsun) Mutasarrıfı (Valisi) Sarı Reşit Paşa'dır.
Yerel Yönetim (Mutasarrıf): 3 Ağustos 1869 tarihindeki Büyük Samsun Yangını şehri tamamen kül edince, dönemin Samsun Valisi (Mutasarrıfı) Sarı Reşit Paşa merkezî hükümetle koordineli şekilde harekete geçmiştir.
Fransız Uzmanların Gelişi (1870): Sarı Reşit Paşa, şehrin geleneksel dar sokaklar yerine modern bir şekilde yeniden kurulması için Fransız kökenli mühendis ve mimarları Samsun'a davet etmiştir. İlk modern ızgara plan çalışması 1870 yılında tamamlanarak uygulamaya konulmuştur.
Bu imar planı sayesinde Samsun, Sultan Abdülaziz döneminde başlayıp sonraki yıllarda da devam eden çalışmalarla Türkiye'nin planlı ve geniş caddeli ilk modern sahil kentlerinden birine dönüşmüştür.