Samsun Kavak Çakallı Han (Kervansarayının) Tarihsel Gelişimi ve Mimarisi
Günümüze ulaşmış kitabelerinde "han" veya "ribat" olarak adlandırılan; askeri, ticari ve dini kullanım amacıyla 30-35 kilometrelik menzillerle inşa edilmiş konaklama yapılarının genel adı kervansaraydır. Kervan güzergâhı üzerinde bulunanlara kervansaray, şehir merkezlerindekilere ise han denmesi daha geç dönemlerde yaygınlaşmıştır. Bu yapılar, yolcular için güvenli birer barınak olmanın yanı sıra, yol ve geçitlerin güvenliğini sağlayan birer karakol (derbent) ve gerektiğinde savunma amaçlı kale işlevi görmüşlerdir.
Coğrafi Konumu ve Önemi
Kavak ilçesinin 14 kilometre kuzeyindeki Çakallı Mahallesi’nde yer alan kervansaray, yörede Taşhan adıyla anılmaktadır. Kavak-Samsun karayolu üzerindeki Çakallı yerleşimi, Samsun’a 34 kilometre mesafededir. Bu uzaklık, kervanların bir günlük yürüyüş mesafesine tam olarak uyum sağladığından, han Samsun limanına ulaşacak kervanların son mola yeri unvanını taşır. Yapı aynı zamanda, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün başlattığı Milli Mücadele sırasında, 25 Mayıs 1919'da Samsun’dan Havza’ya giderken izlediği tarihi Atayolu üzerindedir.
Ticari Konjonktür ve Tarihlendirme
Anadolu Selçuklu dönemi yollarından Akdeniz (Alanya-Antalya-Ayas) – Karadeniz (Sinop-Samsun) güzergâhının Amasya-Samsun hattında inşa edilen yapının özgün bir kitabesi bulunmamaktadır. Ancak bölgedeki tarihi ve ticari gelişmeler, yapının inşa dönemi hakkında güçlü veriler sunmaktadır:
-
1185-1221: Amisos (Samsun), Sinop ve Alanya sırasıyla Selçuklu hâkimiyetine girmiştir.
-
1227 Suğdak Seferi: Selçukluların deniz aşırı ilk seferiyle Kırım'ın Suğdak limanı alınmış ve Kuzey-Güney ticareti büyük bir canlılık kazanmıştır. Bu dönemde Mısır, Suriye ve Avrupa’dan gelen ipek, pamuk ve baharat gibi mallar güney limanlarından Anadolu’ya giriyor; kuzeyde Sinop ve Samsun limanlarından gemilerle Suğdak’a ulaştırılıyordu. Kervanlar dönüş yolunda ise kürk ve deri gibi kuzey ürünlerini getiriyordu.
-
Kıbrıs ve Venedik Anlaşmaları: Yabancı tüccarlardan alınan vergilerin yüzde 3 gibi düşük bir orana çekilmesi ve liman kentlerine büyük tüccarların yerleştirilmesi, Samsun ve Sinop’un ticaret hacmini zirveye taşımıştır.
Suğdak’taki Selçuklu hâkimiyetinin 1237-1239 yıllarında sona ermesiyle bu rota önemini kaybetmiştir. Dolayısıyla Çakallı Han da dâhil olmak üzere güzergâhtaki pek çok kervansarayın, deniz aşırı ticaretin en parlak dönemi olan 1214-1239 yılları arasında inşa edildiği kabul edilmektedir.
Mimari Özellikleri ve Plan Tipi
Çakallı Han, Anadolu Selçuklu kervansaray tipolojisi içinde "avlu ve barınak (kapalı) bölümü bir arada olan, ancak barınağı avlusuna göre daha dar tasarlanan hanlar" grubuna girmektedir.
-
Ölçüler: Yapının avlulu (açık) birimi 30,60 x 22,50 metre ölçülerindeyken, kapalı (barınak) bölümü 32,20 x 21,90 metredir.
-
İç Mekân: Kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen planlı olan kapalı bölüm, ikişer sıralı toplam 10 paye ile üç sahına (nefe) ayrılmıştır. Orta sahın, yan sahınlardan daha geniş ve yüksek tutulmuş olup beşik tonozlarla örtülmüştür. Bu tonozlar, payelere oturan takviye kemerleriyle desteklenmektedir.
-
Süslemeler: Kapalı bölümün taç kapısının (portal) iki yanında, kazıma tekniğiyle yapılmış geometrik süslemeler yer almaktadır.
Gerek kapalı bölümün plan tasarımı (1220'lerden 1268'e kadar uygulanan şemalarla uyumludur) gerekse taç kapıdaki geometrik süslemeler, yapıyı mimari açıdan 13. yüzyılın ilk yarısına tarihlemektedir.
Yakın Tarih, Yıkım ve Restorasyon
Tarih boyunca önemini koruyan han, 1650 yılında Tokat-Amasya güzergâhındaki Ezine Pazarı Hanı ile birlikte kapsamlı bir onarım geçirmiştir. 19. yüzyılda bölgeden geçen birçok araştırmacı ve seyyahın notlarına konu olan Çakallı Han, özgün işlevini 1945’li yıllara kadar sürdürmüştür.
1951 yılına ait bir fotoğrafta, yapının avlu kısmının yıkıldığı ve sadece barınak (kapalı) bölümünün ayakta kaldığı görülmektedir. 2001 yılında "Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı" olarak tescil edilen hanın kapalı bölümü, 2012 yılında tamamlanan restorasyon çalışmalarının ardından restoran olarak yeniden işlevlendirilmiştir. Yıkık olan açık avlu bölümüne ait temeller ve izler ise günümüzde de meydanda takip edilebilmektedir.
