Samsun Kalesi'nin Tarihsel Gelişimi ve Mimarisi
Samsun Kalesi, bugünkü modern kentin kökenini oluşturan ve 1092 yılında Danişmendliler tarafından inşa edilen tarihi bir kermendir (tahkimatlı kale). Kalenin sınırları; Saathane Meydanı'ndan bedestene, deniz kıyısında ise Ziraat Bankası Özel İşlem Merkezi'nin bulunduğu alandan Büyük Camii'nin (Valide Camii) konumlandığı bölgeye kadar uzanmaktaydı. Samsun Kalesi, bu yerleşimiyle Anadolu'da doğrudan deniz kıyısına kurulan tek kale olma unvanına sahipti.
Giriş Kapıları ve Kitabeleri
Kalenin; kentin batısına, doğusuna ve sahile açılan üç büyük kapısı bulunmaktaydı. Büyük ve yüksek mimarili bu kapıların kanatları, kalın tahtalar üzerine dökme demir levhalar ve çiviler çakılarak güçlendirilmişti:
-
Batı Kapısı: Bugün Namık Kemal Caddesi'nin sonunda yer alan Kale Camii'nin (eski Kalekapı Mescidi) bulunduğu noktadaydı.
-
Doğu Kapısı: Tarihi bedesten kapısının hemen yanındaydı.
-
Kumkapı (Sahil Kapısı): Bugün eski Osmanlı Bankası'nın bulunduğu alanda yer almaktaydı.
Her kapının üzerinde birer kitabe mevcuttu. Kumkapı üzerinde yer alan ve günümüze sadece fotoğrafı ulaşan kitabenin deşifresine göre metinde şu ifadeler yazılıdır:
"Gazi ve mücahitlerin meliki, kâfir ve müşriklerin düşmanı Beyazıt Han oğlu Yüce Sultan Mehmet zamanında 813 (M. 1410) yılında, Frenk kalesinin tahrip edilmesi (Allah’ın orayı yakmasından sonra) büyük emri Timurtaş Bey'e (Allah devletini devamlı kılsın) emredildi. Her kim o kalenin imar edilmesine izin verir ve çaba sarf ederse, Allah’ın melekleri ve insanların laneti onun üzerine olsun."
Kale İçi Sosyal ve Dini Yapı
Kalenin içerisinde yüzlerce ev, dükkân, iki mescit ve bir cami bulunuyordu. Selçuklu komutanlarından Hızır Bey tarafından inşa ettirilen ve kale içindeki tek cami olan bu yapı, bugünkü Büyük Camii'nin yerindeydi. Söz konusu iki mescitten biri Osmanlı Bankası'nın karşısındaki Hacı Halil Mescidi, diğeri ise bedestenin üst kapısının karşısındaki ibadethaneydi. 1869 yılındaki Büyük Samsun Yangını'nda tamamen yanan Hızır Bey Camii'nin yerine, daha sonra iki minareli bugünkü Büyük Camii inşa edilmiştir.
Mimari Ölçüleri ve Seyyahların Gözünden Kale
Kalenin sur yüksekliği deniz tarafında sekiz metre, karaya bakan kısımlarda ise altı metre civarındaydı. Deniz surları, Karadeniz'in şiddetli ve hırçın dalgalarına dayanabilmesi amacıyla her on iki adımda bir inşa edilen dalgakıran mahmuzlarıyla desteklenmişti.
-
Evliya Çelebi (1640): Seyahatnâme'de Samsun Kalesi'ni, "...çevresi 5.000 adım, 70 kulesi, 2.000 mazgalı ve kapısı ile deniz kenarında (leb-i deryada) şeddadi (sağlam ve azametli) tarzda taşla inşa edilmiş mamur bir yapı" olarak tasvir etmiştir.
-
Kâtip Çelebi (1648): Cihannümâ adlı eserinde; içinde cami, hamam ve küçük bir çarşı barındıran kalenin bu dönemde harap bir hâlde olduğunu kaydetmiştir.
-
1668 Depremi: Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde meydana gelen 8.0 büyüklüğündeki Ladik merkezli büyük depremde, kalenin surları ve kuleleri ağır hasar görmüş, bazı bölümleri yıkılmıştır.
Yıkılışı ve Kent Planına Dahil Edilmesi
Samsun Kalesi, asırlara ve afetlere direnerek 1869 yılındaki "Büyük Samsun Yangını"na kadar ana hatlarıyla ayakta kalmayı başarmıştır. Yangının ardından şehrin modern bir yaklaşımla yeniden kurulması amacıyla Fransız bir mühendis (İsviçre kökenli) davet edilerek yeni bir imar planı hazırlanmıştır.
Bu imar planı doğrultusunda kalenin kara surlarının yıkılmasına karar verilmiştir. Gerekçeleri ve ekonomik hesapları şu şekildedir:
-
Surların yıkılmasıyla şehir merkezinde 15.000 m²'lik yeni bir imar alanı elde edilmiştir. Bu arazilerin metrekaresi 50 kuruştan satılarak toplam 60.000 kuruş gelir hedeflenmiştir.
-
Deniz surları ve cebehane (mühimmat deposu) dışındaki yıkımdan elde edilecek yaklaşık 15.000 m³ taşın, şehrin imarında kullanılması planlanmıştır. Yangında ev ve dükkanlarını kaybeden halka, surlardan sökülen bu enkaz taşları metreküpü 30 kuruştan satılmıştır.
Bu yıkımla birlikte Samsun'un en karakteristik tarihi simgesi ortadan kalkmış, ancak düşman gemilerine karşı kale mevkisinde küçük bir askeri müfreze bulundurulmaya devam edilmiştir.
Son Dönem ve Günümüzdeki Keşifler
II. Meşrutiyet döneminde Harbiye Nezareti tarafından, askeri işlevini yitirmiş eski kale kalıntılarının tamamen ortadan kaldırılması yönünde bir karar alınmış ve bu karar Padişah V. Mehmet Reşat tarafından onaylanmıştır. "Kaleyeri" olarak anılan bu alan önce Harbiye Nezareti’ne, ardından Maliye Nezareti’ne devredilerek parsellenmiş ve müzayede yoluyla şahıslara satılmıştır.
Uzun yıllar tamamen toprak altında kalan kaleye ait izler, yakın tarihteki arkeolojik ve belediye çalışmalarıyla yeniden gün yüzüne çıkmıştır:
-
Ocak 2008: Samsun Büyükşehir Belediyesi'nin Büyük Camii çevresinde yürüttüğü çevre düzenleme çalışmaları sırasında kalenin yıkılmayan orijinal sur kalıntıları bulunmuştur. Bu surlar koruma altına alınarak etrafına bilgilendirme panoları yerleştirilmiştir.
-
2015: Saathane Meydanı'nda gerçekleştirilen tarihi meydan kazıları sırasında, kalenin kara surlarına ve temellerine ait yeni bölümler gün yüzüne çıkarılmıştır.
-
