Samsun şehir merkezinde, Saathane Meydanı'nın hemen yanında yer alan Samsun Büyük Camii (Valide Camisi / Hamidiye), şehrin en büyük ve en önemli tarihî camisidir. Yapının tarihçesi, mimari yapısı ve süslemeleri şu şekildedir:
Tarihçe
-
Kökeni: İlk olarak 14. yüzyılda (1420-1430 yılları arasında) Candaroğulları'ndan Hıdır (Hızır) Bey tarafından Samsun Kalesi içinde ahşap bir cami olarak inşa ettirilmiştir.
-
Yeniden Yapılışı: Ahşap yapı 1869 yılındaki büyük Samsun yangınında tamamen kül olmuştur. 1873'te başlayan yeni taş caminin inşaatı, ödenek yetersizliği ve mevsimsel şartlar nedeniyle uzamış; 1884-1886 yılları arasında tamamlanmıştır.
-
Katkı Sağlayanlar: II. Abdülhamid'in ve Batumlu Hacı Ali'nin maddi destek verdiği; Sultan Abdülaziz’in annesi Pertevniyal Sultan’ın da bakım masraflarını üstlendiği bilinir. Bu sebeple yapı "Valide Camisi" olarak da adlandırılır.
-
Doğal Afetler ve Onarımlar: 1906 depreminde hasar görünce kiremit çatısı bakırla kaplanmıştır. 1944 depreminde yıkılan minare şerefeleri ise son olarak 2000'li yıllarda aslına uygun hale getirilmiştir.
Mimari Özellikleri
-
Genel Yapı: Tamamen kesme taştan inşa edilmiş, geniş bir avluya ve çift minareye sahip bir selatin (sultan) camisi görünümündedir.
-
Örtü Sistemi: Merkezde sekizgen bir kasnağa oturan, kurşun kaplı büyük bir ana kubbe yer alır. Bu kubbe, köşelerdeki dört küçük kule (kubbe) ile desteklenir. Son cemaat yerinin üzerinde de iki adet kubbe bulunur.
-
Aydınlatma: Ana kubbe kasnağında 16 adet yuvarlak kemerli pencere vardır. Harim (iç mekan) kısmında ise alt katta simetrik yerleştirilmiş büyük pencereler, üst katta ise daha küçük yuvarlak pencereler bulunur.
-
İç Unsurlar: Kıble duvarında iki alçı sütun arasında mermer bir mihrap, hemen sağında ahşap minber ve doğu duvarında köşk biçiminde bir vaaz kürsüsü yer alır.
Süslemeleri
-
Motifler: Kubbe, geçiş elemanları ve duvarlarda yoğun şekilde kalem işi süslemeler mevcuttur. Süslemelerde genellikle rumi ve bitkisel motiflerin yanı sıra ay-yıldız, hilal ve geometrik şekiller bir arada kullanılmıştır. Mihrap içinde ise perdeyi andıran çizgisel bir bezeme hakimdir.
-
Duvar Resimleri ve Restorasyon: Yapım tarihi bilinmeyen özgün duvar resimleri, 1996 öncesindeki hatalı onarımlarda boyayla kapatılarak asıllarını kaybetmiştir. Ancak 2007-2008 yıllarında yapılan kapsamlı restorasyonla bu özgün tarihî resimler yeniden ortaya çıkarılmıştır.
-
