İLKADIM, SAMSUN’UN MİMARİ VE TARİHİ HAFIZASINA EV SAHİPLİĞİ YAPIYOR
HAZIRLAYAN: AHMET SEVEN
Samsun’un kalbi konumundaki İlkadım ilçesi, sadece bugünün idari ve ticari merkezi olmakla kalmayıp şehrin asırlık tarihini, mimari mirasını ve Millî Mücadele ruhunu bünyesinde barındıran adeta açık hava müzesi niteliğindedir. Danişmendlilerden Osmanlı’ya, Cumhuriyet’in kuruluş adımlarından modern kentleşmeye kadar pek çok tarihi dönüm noktası İlkadım’ın sokaklarında ve mimari yapılarında varlığını sürdürmektedir.
1. TARİHİN VE TİCARETİN MERKEZİ: KALE VE ARTIKLARI
-
Samsun Kalesi (1092): Danişmendliler döneminde inşa edilen ve Anadolu'da doğrudan deniz kıyısına kurulan tek kale olma unvanını taşıyan bu tarihi tahkimat, İlkadım sınırları içinde yer almaktaydı. Batı, Doğu ve Kumkapı isimli üç kapısı bulunan kale, 1869 yılındaki büyük yangın sonrası yıkılarak yerini modern imar alanlarına bırakmış; sur kalıntıları 2008 ve 2015 kazılarıyla yeniden gün yüzüne çıkarılmıştır.
-
Süleyman Paşa Bedesteni ve Tarihi Taşhan: Kale surlarına bitişik inşa edilen ve 18. yüzyıldan bu yana ticaretin nabzını tutan Bedesten ile 16. yüzyıla tarihlenen klasik Osmanlı şehir içi hanı örneği Tarihi Taşhan, İlkadım’ın ticari geçmişini günümüze taşıyan en önemli sembollerdir.
-
-
Saathane Saat Kulesi: II. Abdülhamid’in talimatıyla 1887’de yükselen kule, Lâdik depremlerinin ardından 2001 yılında aslına uygun olarak Lâdik andezit taşıyla yeniden inşa edilerek Meydan’a tarihi kimliğini yeniden kazandırmıştır.
2. İLKADIM’IN ASIIRLIK İBADETHANELERİ VE İLİM YUVALARI
-
Samsun Yalı Camii (1485): Saathane Meydanı civarındaki Buğday Pazarı semtinde yükselen yapı, Hicri 890 tarihli kitabesiyle şehrin ayakta kalan en erken dönem Osmanlı mimari eseridir.
-
Samsun Kurşunlu Camii: Pazar Mahallesi 100. Yıl Bulvarı üzerinde yer alan cami, erken Osmanlı döneminin zarif işçiliğini Yalı Camii ile birlikte İlkadım'a taşımaktadır.
-
-
Samsun Büyük Camii (Valide Camisi): İlk olarak 14. yüzyılda Candaroğulları’ndan Hızır Bey tarafından ahşap olarak yaptırılan; 1869 yangını sonrası 1886'da II. Abdülhamid ve Pertevniyal Sultan’ın katkılarıyla kesme taştan çift minareli bir selatin camisi olarak ihya edilen abidevi bir eserdir.
-
Hazinedarzade Süleyman Paşa Medresesi: 1813'te inşa edilen, yangın ve depremlerin ardından II. Abdülhamid döneminde (1904) Türk Neo-Klasik mimari üslubuyla 11 hücreli olarak yeniden ayağa kaldırılan medrese, kentin ilim tarihindeki yerini korumaktadır.
3. MİLLÎ MÜCADELE VE CUMHURİYET RAHMİ: İLKADIM
-
Mıntıka Palas Oteli (Gazi Müzesi): 1902 yılında Jean İonnis Mantika tarafından inşa edilen bina, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak bastığında konakladığı tarihi mekândır. Millî Mücadele meşalesinin yakıldığı ve ilk planların yapıldığı bu yapı, günümüzde Gazi Müzesi olarak İlkadım'da ziyaretçilerini ağırlamaktadır.
-
-
Tarihi Belediye Binası: Pazar Mahallesi’nde İtalyan Mimar Mösyö Riçi tarafından 1911-1913 yılları arasında inşa edilen ve Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi’nin zarafetini taşıyan bina, dış cephesindeki Ünye taşı kaplamasıyla İlkadım’ın idari estetiğini simgelemektedir.
4. SAMSUN’UN MODERN KADERİNİ ÇİZEN OLAY: 1869 BÜYÜK YANGINI
3 Ağustos 1869’da Süleymaniye Medresesi yakınlarında başlayan büyük yangın, kentin ahşap dokusunu kül ederken Samsun’un şehircilik tarihinde yeni bir milat olmuştur.
Canik Mutasarrıfı Sarı Reşit Paşa’nın davetiyle şehre gelen Fransız mühendisler, yangın sonrasında kente ilk "ızgara plan" modelini uygulamıştır. Birbirini dik kesen cadde ve sokaklarıyla İlkadım, Sultan Abdülbaziz döneminden itibaren Türkiye’nin ilk planlı ve modern sahil kentlerinden birine dönüştürülmüştür.
FOTOĞRAFLAR: AHMET SEVEN