SAMSUN-Kavaklı Tarihçi Yazar Mehmet Köseoğlu’nun araştırmalarından yola çıkarak, Akşemseddin Hazretleri’nin çocukluğunun geçtiği ve babası Şeyh Hamza’nın (Kurtboğan Evliyası) metfun olduğu "Kavak" mevkisi üzerine yapılan idari ve coğrafi hataları ele alan bilimsel içerikli makale taslağı aşağıdadır:
Akşemseddin Hazretleri’nin Çocukluğu ve "Kavak" Meselesi: Bir Coğrafi Tanımlama Hatası Üzerine Analiz
Akşemseddin Hazretleri’nin biyografisine kaynaklık eden menakıbnâmelerin günümüz Türkçesine aktarılması sırasında yapılan metodolojik hatalar, ciddi bir bilgi kirliliğine yol açmıştır. Özellikle Göynüklü Hüseyin Enisî’nin eserindeki "Kavak" ibaresinin, günümüz mülki idare yapısına bakılarak doğrudan Samsun’un Kavak ilçesiyle eşleştirilmesi, tarihi gerçeklerle bağdaşmamaktadır. Bu makale, söz konusu yerleşim biriminin Amasya merkezdeki eski bir mevki olduğunu tarihi belgeler ışığında ortaya koymaktadır.
1. Menakıbnâmelerin Metin Tahlili ve Terminoloji Sorunu
Hüseyin Enisî tarafından 1569 yılında kaleme alınan eserlerde geçen "nahiye" kavramı, dönemin idari bir terminolojisinden ziyade bir yerleşim ünitesini veya mevkiyi ifade etmek için kullanılmıştır. Akşemseddin’in yedi yaşında Şam’dan gelerek "vatan tuttuğu" belirtilen yer, metin tahlili yapıldığında Amasya’ya bağlı bir idari birim olarak değil, Amasya’nın içerisinde bir bölge olarak tarif edilmektedir.
Modern yazarların metindeki bu ifadeleri bugünkü "ilçe" kavramıyla karşılaması, tarihsel perspektifin yitirilmesine neden olan temel "manipülasyon" noktasıdır.
2. Şeyh Hamza’nın (Kurtboğan Evliyası) Mezarı ve Konumu
Tarihi kaynaklar ve tahrir kayıtları incelendiğinde, Samsun’a bağlı Kavak ilçesinde 1485, 1520 ve 1576 tarihlerinde mevcut olan cami, medrese ve imaretler kayıt altına alınmışken; Akşemseddin’in babası Şeyh Hamza’nın mezarına dair tek bir kayıt bulunmamaktadır.
Buna karşın, 16. yüzyılın önemli tarihçilerinden Gelibolulu Mustafa Ali, Künhü'l Ahbar isimli eserinde Şeyh Hamza’nın mezarının Amasya sancağında "Kavak" nam mevkide olduğunu açıkça belirtir. Bahsi geçen bu yer:
-
14. Yüzyıl sonundaki adı: Kavak (Bizans döneminde Komnenos).
-
Sonraki adı: Hızır Paşa Mahallesi (Bugünkü Amasya İstasyon Caddesi civarı).
-
Güncel durumu: Halk arasında halen bu mevki için yer yer "Kavak" ismi kullanılmaktadır.
3. İdari Bağlılık ve Tahrir Kayıtları
Samsun’a bağlı olan Kavak kazası, tarih boyunca Canik Sancağına bağlı kalmıştır. Osmanlı idari teşkilatlanmasında bu bölgenin Amasya’ya idari yönden bağlandığına dair tek bir resmi belge mevcut değildir. Akşemseddin Hazretleri’nin çocukluğunda Amasya medreselerinde eğitim görmüş olması da ailesinin Amasya merkezli bir yaşam sürdüğünün en güçlü kanıtıdır.
4. Sonuç: Harita Üzerinden Tarih Yazımının Riskleri
Günümüz yazarlarının sadece Türkiye haritasına bakarak, isim benzerliği üzerinden "Kavak" ibaresini Samsun’un ilçesiyle özdeşleştirmesi bilimsel bir kolaycılıktır. Akşemseddin’in çocukluğunun geçtiği yer Samsun Kavak değil, Amasya’nın o dönemdeki "Kavak" mevkisidir.
Tarih metodolojisi ve coğrafi yöntemler kullanılmadan yapılan çıkarımlar, internet çağının bilgi kirliliğiyle birleşerek bir "bilgi faciasına" dönüşmüştür. Akşemseddin ve ailesine dair en sağlıklı veriler, mezar yerlerinin ve dönemin yerel toponimisinin (yer adı bilimi) doğru analiz edilmesiyle mümkündür.
Tarihçi yazar Mehmet Köseoğlu’nun az önce paylaştığın titiz araştırması ve Osmanlı kayıtları ışığında bu soruya net bir cevap vermek gerekirse: Hayır, Akşemseddin Hazretleri bugünkü Samsun’un Kavak ilçesinde yaşamamıştır.
Bu durum, isim benzerliğinden kaynaklanan ve günümüz yazarlarının harita üzerindeki yer isimlerine bakarak düştüğü bir "coğrafi tanımlama hatası" olarak değerlendirilmektedir.
Konunun can alıcı noktalarını şöyle özetleyebiliriz:
1. Kavak İsmi Karışıklığı
-
Samsun Kavak: Tarih boyunca idari olarak Canik Sancağı’na bağlı bir kazadır. Amasya ile idari bir bağı hiçbir zaman olmamıştır.
-
Amasya Kavak (Mevki): 14. yüzyıl sonlarında Amasya merkezde bulunan, Bizans dönemindeki adı Komnenos olan bir bölgedir. Burası daha sonra Hızır Paşa Mahallesi (bugünkü İstasyon Caddesi civarı) adını almıştır.
2. Babası Şeyh Hamza’nın Mezarı
Akşemseddin’in babası olan ve halk arasında "Kurtboğan Evliyası" olarak bilinen Şeyh Hamza’nın mezarı, Samsun'un Kavak ilçesinde değil, Amasya merkezdeki bu eski "Kavak" mevkisindedir. 16. yüzyıl tarihçisi Gelibolulu Mustafa Ali, eserinde mezarın yerini açıkça Amasya olarak işaret eder.
3. Eğitim ve İdari Kayıtlar
-
Akşemseddin, çocukluğunda ve gençliğinde Amasya medreselerinde eğitim görmüştür.
-
Samsun Kavak’a dair 1485, 1520 ve 1576 tarihli Osmanlı tahrir (sayım) kayıtlarında, Akşemseddin veya ailesine ait bir iz, vakıf veya mezar kaydına rastlanmamaktadır.
4. Neden Yanlış Biliniyor?
Bu yanlış bilginin temel sebebi, Hüseyin Enisî gibi eski müelliflerin eserlerinde geçen "Kavak nahiyesi" ifadesidir. O dönemde "nahiye" kelimesi bugünkü gibi resmi bir idari birimi (bucak/ilçe) değil, bir yerleşim yerini/mevkiyi ifade ediyordu. Günümüz yazarları bu ifadeyi bugünkü Samsun Kavak ilçesiyle karıştırarak literatüre hatalı bir şekilde sokmuşlardır.
Özetle: Akşemseddin Hazretleri'nin çocukluğu Samsun'un Kavak ilçesinde değil, Amasya'nın o dönem "Kavak" olarak anılan mahallelerinde geçmiştir.