Referandum (latince referendum) genelde anayasa değişikliği, yasaların kabulu ve ya çok önemli meselelerde halkın iradesini belirlemek amacıyla yapılan oylamadır. Referandumda halkın iradesi idareye doğrudan doğruya yansımakta olup doğrudan demokrasi'nin güzel bir örneğidir. Temsili demokraside ise, halkın seçtiği insanlar, halkın iradesini yansıtmaya çalışmaktadır. Türkiye'de çok az uygulanan referandum, gelişmiş ülkelerde sık sık uygulanır. Referandum kelimesi genelde plebisit kelimesiyle beraber anılır. Plebs, Eski Roma'da, ayrıcalıklı patriciiler dışında kalan kalabalık halk sınıfına verilen isimdir. Plebs meclislerinin aldığı karar anlamında olan Latince plebiscitum sözünden gelir. Plebisit genelde yasama organlarının biri tarafından halkın oylamasına sunulan bir sorudur. Plebisit bir şekilde güven oylaması manasını ihtiva ettiği için, günümzde pek sık kullanılmamaktadır.

Eski çağ sitelerinde vatandaşlık hakkına sahip bir kısım halk, gerçek bir hükümet ve yasama organı gibi toplanırdı. Bugün ise bazı İsviçre kantonlarında ve bir kısım Amerikan kominlerinde, yılda bir defa toplanan halk genel kurulunun görevi, sadece yöneticileri denetlemek ve tekliflerini bildirmektir. Doğrudan demokrasinin fiilen uygulanmasındaki güçlük sebebiyle temsili demokrasi sistemine gidilmiştir. Bu sistemin de mahzurlarını gidermek ve doğrudan demokrasi sistemine yaklaşmak için, yarı doğrudan demokrasi sistemine gidilmiştir. Referandum bunlardan birisidir. Yarı doğrudan demokrasi denilen, halkın yönetime katılmasının bu şeklinde ise; seçmenlerin görevi, sadece temsilciler seçmek değildir. Seçmenler, gerek anayasa yapma ve gerekse yasama yetkisine oylarıyla katılırlar.Hazırlanmakta olan bir kanunun kabulüne veya bir kanun teklifine halkın katılması iki şekilde olur:

1-Yetkili makamın bir kanun tasarısı veya teklifinin esaslı kısımları hakkında halk oyuna başvurmak. 2-Yasama organı (parlamento)nun hazırladığı kanun hakkında halkın reyine müracaat etmek.

Meclisin hazırlamış olduğu kanun, yürürlüğe girmeden önce halka sunulur. Seçmenler, hazırladıkları bir dilekçe ile kanunun karşısında yeterli sayıda imza toplayabilirse, kanunun tasdiki veya yürürlükten kaldırılması hususunda halkın reyine başvurulur. Karşı oylar yetersiz kalırsa kanun, referandumla tasdiklenmiş sayılır. Karşı oylar fazla gelirse, kanun yürürlükten kalkmış olur. 1789 Fransız ihtilali sonucu Fransa'da uygulanan bu sistem, bugün bazı Amerikan eyalet anayasalarında yer alır. Buna halkın tasdiki veya halk vetosu denir. Bazan da, Alman Weimar Anayasasında olduğu gibi; devlet başkanı dilerse, her hangi bir kanunu tasdik etmeden önce, bir defa da halkın oyuna gerek duyabilir.

Anayasaların, yeni hazırlanmalarından sonra veya önemli değişikliklerde referandumla halkın oyuna başvurulur. Türkiye'de, Fransa'da ve İsviçre'de yeni anayasaların kabulü bu şekilde olmuştur. Buna Anayasa Referandumu denir.

Modern ve gelişmiş ülkelerin yapısına bakıldığında herkesin çağdaş bir demokratik anayasası var olduğu bir gerçektir. Türkiyede özellikle 58.hükümetle başlayan 59ve 60.Hükümet dönemlerinde gerek iç politikada gerekse dış politikada önemli değişimler meydana geldi. Türkiye artık yönlendirilen bir ülke olmaktan çıkıp yönlendiren bir ülke konumuna geldi. Ekomide, sanayide dev ülkelerle rekabet halinde. Daha güçlü bir türkiye için hiç şüphesiz darbe anaysından sıyrılıp daha demokratik, şefaf bir anayasa yapması zaruret arz etmektedir. 1982 Anayasası'nın

Türkiye'ye dar geldiğini vurgulayan Başbakan Erdoğan, statükocu zihniyetin değişime direnen, değişim ve gelişim sürecinin önünü kesmeye çalışan tavırlarına boyun eğmediklerini ve eğmiyeceklerini hemen hemen her konuşmasında belirtiyor. Türkiye bu vesayet rejmine son vermek için mini bir anayasa paketi hazırlandı. Hazırlanan bu mini paket referanduma gidiyor. 12 eylülde “evet” ve “hayır” için halkın vereceği kararla belirlenecek.

Niçin evet;

'-Dezavantajlı kesimler olan; kadınlarımız, çocuklarımız, özürlülerimiz, yaşlılarımız, şehitlerimizin dul ve yetimleri ve gazilerimizin, her alanda avantajlı olmalarına 'evet' demektir.

-Çocuk istismarının önüne geçilmesine 'evet' demektir.

-Kişisel verilerin ancak kanunlarla öngörülen hallerde veya kişilerin açık rızası ile işlenebilmesine 'evet' demektir.

-'Fişleme'nin tarihe karışmasına 'evet' demektir.

-İnsanların kendileriyle ilgili kaydedilen bilgilere rahatlıkla ulaşmasına, yanlışsa düzeltebilmesine, rahatsız ediciyse ortadan kaldırılmasına imkan sağlamaya 'evet' demektir.

-Yurt dışına çıkış özgürlüğünün genişletilmesine 'evet' demektir.

-İdarenin her türlü iş ve eyleminden dolayı haksızlığa uğrayan,uygunsuz bir muamele ile karşılaşan vatandaşların, mahkemeler dışında şikayetlerini iletebilecekleri bir Kamu Denetçiliği Kurumu'nun kurulmasına 'evet' demektir.

-12 Eylül darbesini yapan darbecilerin ve onların yardımcılarının hesap verebilmelerine imkan hazırlamaya 'evet' demektir.

-Yüksek Askeri Şura kararlarıyla ordudan atılan insanların mahkemelerde haklarını arayabilmelerine 'evet' demektir.

-Mahkemelerin 'yerindelik denetimi' yapamayacağına 'evet' demektir.

-Mahkemelerin kendisini halkın iradesiyle seçilen hükümetlerin yerine koyamamasına 'evet' demektir.

-Yargı bağımsızlığını güçlendirmeye ve yargı tarafsızlığını sağlamaya 'evet' demektir.

-Askeri mahkemelerin görev alanının, asker kişiler tarafından işlenen askeri suçlar ile bunların asker kişiler aleyhine veya askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlarla sınırlandırılmasına 'evet' demektir.

-Sivillerin askeri mahkemelerde yargılanmasına son vermeye evet' demektir.

-Askeri mahkemelerde de mahkemelerin bağımsızlığı ve hakim teminatını sağlamaya 'evet' demektir.

-Anayasa Mahkemesinin yapısını tıpkı gelişmiş ülkelerdeki gibi çağdaş ve geniş katılımlı bir şekle dönüştürmeye 'evet' demektir.

-Vatandaşlarımızın Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunma haklarına 'evet' demektir.

-Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Türkiye'den yapılan başvuruların azaltılmasına 'evet' demektir.

-Türkiye'nin dünyadaki insan hakları imajına olumlu katkı sağlamaya 'evet' demektir.

-Tüm hakim ve savcılarımızın kendileriyle doğrudan ilgili olan HSYK üyelerini seçmede söz sahibi olmalarına 'evet' demektir.

-HSYK'ya bağlı müstakil bir denetim mekanizmasının oluşturulmasına 'evet' demektir.

-HSYK üyeleri ile Anayasa Mahkemesine seçilecek üyelerin seçiminde seçim adaletini sağlamaya yönelik 'nispi temsil' sistemine 'evet' demektir.

-HSYK'nın kuruluşu ve işleyişinde kapalı devre sistemine son vermeye 'evet' demektir.

-HSYK'nın yapısını, hukuk sistemi oturmuş ülkelerdeki standart ve yapıya yükseltmeye 'evet' demektir.

-HSYK'nın ihraç kararlarının yargı denetimine tabi tutulmasına 'evet' demektir.

-Aynı iş kolunda birden fazla sendikaya üye olma imkanına 'evet' demektir.

-Grev hakkının önündeki engellerin ortadan kaldırılmasına 'evet' demektir.

-Memurlara toplu sözleşme hakkının verilmesine 'evet' demektir.

-Devlet Memurları ve diğer kamu görevlilerine verilen uyarma ve kınama cezalarına yargı yolunun açılmasına 'evet' demektir.

-Emekli memurların da toplu sözleşmeden yararlanmasına 'evet' demektir.

-Ekonomik ve Sosyal Konsey'in anayasal güvenceye kavuşturulmasına 'evet' demektir.

-Esnafın, sanatkarın, tüccarın ve sanayicinin, hükümetin sosyal ve ekonomik politikalarında söz sahibi olmasına 'evet' demektir.

-12 Eylül Darbe Anayasası'nın kısmen de olsa değişmesine 'evet' demektir.

-Demokratik standartların ve hukuk devleti anlayışının yükseltilmesiyle daha çok uluslararası sermaye girişine 'evet' demektir.

-Demokratik standartlarla büyümeyi doğru orantılı hale getirmeye 'evet' demektir.

-İnsanları, ekmekle özgürlük arasında tercihe zorlayan anlayışa son vermeye 'evet' demektir.

-Kanuni formalitelerinin ve keyfi kararları, zenginlik ve refahı artıracak ekonomik kararları boğmasına mani olmaya 'evet' demektir.

-Üstünlerin hukukundan, hukukun üstünlüğüne geçmeye 'evet' demektir.

-Gücün kanunundan, kanunun gücüne geçişe 'evet' demektir

                                                                                       Eyüp Hanbeyoğlu