*  Emine YILMAZ

                       Sanat Tarihçisi/SAMSUN

SEYYİD KUDBİDDİN MEZARLIĞINDA ÖLÜM - ESTETİK VE HOŞGÖRÜ

            Seyyid Kudbiddin Mezarlığı Samsun İli,İlkadım İlçesi,Kökçüoğlu Mahallesinde yer almaktadır.Kentin Türk-İslâm tarihiyle paralellik arz eden  defin süreci paleografik değerlendirmelerle gün ışığına çıkmaya başlamıştır.İlkadım Belediyesinin girişimleri ve Büyükşehir Belediyesinin desteği ile  bir dizi Koruma Kurulu Kararı sonrası  gerçekleştirilen yürüyüş yolu,çevre düzenleme ve temizlik çalışmaları mezarlığın harap ve bakımsız görünümünü ortadan kaldırmış ve ziyaretçi sayısında da hissedilir bir artış gözlenmiştir.Gerçekleştirilen çalışmalar kapsamında açık hava sergisinde değerlendirilmek üzere yüzeyde bulunan atıl ve kırılmış taşların toplanması işlemi vardır ki içeriğinde gerek mezarlığın ve külliyenin kuruluş tarihi gerekse yüzyıllar içinde Kentte meydana gelip izler bırakan  sosyal ve doğal olayların yansımalarını bulmak mümkündür.

            Külliyenin ilk kurucusu olan ve adını veren Şeyh Seyyid Kudbiddin büyük İslâm Alimi Abdülkadir Geylani'nin torunudur. Bölgeye geldiği 12.yy. da külliyesini kurduğu ve buradan İslâmiyeti yayma  çalışmalarını yürüttüğü bilinmektedir.Külliyenin orjinal yapılarının ahşap olması nedeniyle doğal  afet veya yangınlar  sonucu yok olduğu,mevcut Camii,Türbe ve Hazirenin ise  yüzyıllar içinde değişime uğradığı anlaşılmaktadır.

            Ülkemiz dışındaki Müslüman ülkelerde pek rastlanmayan ancak eski çağlardan beri Türk geleneklerinde önemli bir yer tutan anıtsal ''Mezarlık'' olgusu Göktürklerle birlikte ''Bark'' adı verilen ek binalarında ilavesiyle kompleksler (Külliye) haline dönüşmüş olup, '' Ev bark sahibi olmak, Evi barkı terk etmek '' gibi deyimlerle günlük hayatın içine de girmiş ve islâmi gereklerle birleşerek ''Türk-İslam Mezar Kültürü'''nün oluşmasını sağlamıştır.Bir yerin değişen sahiplerinin kalıcı ''varlık'' belgeleri olan Mezar Taşları Samsun tarihi içinde büyük bir önem arz etmektedir.Tipik bir Türk-İslâm mezarlığı özelliğinde olan Seyyid Kudbiddin mezarlığı zamanın ve olayların getirdiği tüm tahribata rağmen hala mevcudiyetini korumaktadır.Samsun Müze Müdürlüğü denetiminde gerçekleştirilen  çalışmaların başlangıcında ortada pekbir şey görünmezken mezarlığa zarar veren ve zemini saklayan sarmaşık ile çalılıklardan oluşan bitki doku temizlenince yığınlar halinde ya da küçük gruplar şeklinde atıl halde bulunan mezar taşları ortaya çıkmıştır. Çevreye dağılmış, kırılmış ve insitu olmayıp rastgele geç dönem mezarlıklara iğreti olarak   konulmuş ,bir kısmı baş aşağı yerleştirilmiş mezar taşları belgelenmek üzere çalışmaya tabii tutulmuştur.Mezarlığın doğusundan geçen 100.Yıl bulvarı,  Belediye hamamı, çevre tali yollar ve yapılaşmalar nedeniyle Külliye ve Mezarlığın mevcut alanı yıllar içerisinde daraltılmış ve daraltma alanlarından çıkan mevcut mezar taşları atıl hale gelmiştir.Bu veriler ışığında gerçekleştirilen çalışmalarla genel tescil kararı dışında; hangi dönemlerde defin yapıldığı, yüzeydeki  2863 sayılı yasa kapsamında  kalan Mezar Taşı toplam miktarının kaç adet olduğuna dair verisi olmayan, İlimizin  Türk-İslâm tarihine ait en eski Mezarlık olan Seyyid Kudbiddin Mezarlığının Mezar Taşı tasnifi yapılarak dökümü çıkarılmış ve böylece kaybolmaları durumunda aranabilme imkanı oluşmuştur.Mezarlıkta yaklaşık 700 yıl defin yapılmış olup son 50 yıldır defin'e kapatılmıştır.Bu süre zarfında İslâmi anlayışa ters olmadığından belli yıllar gözetilerek definler aynı alanlar üzerine yapılmış ve mezarlıklar birbirine karışmıştır.Yılların,sellerin , kişilerin ve yaklaşık 700 yıl üst üste yapılan defin işlemlerinin verdiği zararlarla  orijinal özelliğini koruyamamış olan Seyyid Kudbiddin Mezarlığının harap  ve bir an önce müdahale gerektiren durumu karşısında  vicdani ve mesleki sorumluluk içerisinde özveriyle hareket edilmiş ve atıl hale gelerek yok olmaya yüz tutmuş Mezar Taşlarının tek tek tespitleri yapılarak belgelenmeleri sağlanmıştır. Kapsamlı olarak yapılan çalışmada Seyyid Kudbiddin Mezarlığının kalıcı olarak Kültür Envanterinin çıkarılması,İnanç Turizmine kazandırılması,Mezar Taşlarının okunarak tipolojilerinin belirlenmesi ile kent tarihi ile ilişkilendirilerek istatistiki veriler elde edilmesi hedeflenmiştir.Seyyid Kudbiddin Mezarlığı ile ilgili Akademik çalışmalar, eski fotoğraflar, Kent tarihindeki önemli afet ve salgın hastalıklarla ilgili  arşiv  araştırılmasıyla elde edilen verilerle çalışma  zenginleştirilmiştir.

            Verilerin istatistiki olarak  değerlendirilmesinden belirli tarihlerde ateşli hastalık ölümlerinin yoğunluk kazandığı, yine belirli zamanlarda farklı yerlerden göçler alındığı, meslek adları, yer adları, akrabalık ilişkileri, görev yapan devlet erkanı, Şehidler, sonradan Müslüman olanlar....vb. Samsun' da yaşanan sosyal olaylar hakkında bilgi edinilebilmektedir.Mezarlığa ait 19.yy.da çekilmiş bir fotoğraftan taş üstünde taş kalmadığı görülebilmekte, bunda 18.-19.yy. da Ülkenin içinde bulunduğu savaş durumu,şehrin bombalanması (1915 ve1922),yangınlar ve sellerin etkili olduğu bilinmektedir.Mezar Taşlarının bir bölümünün İslâmi defin yönünü kaybetmiş olmasından büyük  heyelanlar  olduğu anlaşılmaktadır. Mezarlığın tahribinde doğal afetlerin büyük  etkisi  olup en son 1967 yılı selinin kentte büyük zarara neden olduğu il yıllıkları ve ekonomik raporlarından bilinmektedir.Dolayısıyla iklim nedeniyle  sürekli seller yaşayan Kentte bulunan mezarlığın bu durumdan etkilenmesi de kaçınılmazdır.Yine 1978 tarihli bir fotoğrafta Seyyid Kutbiddin Camii önünde görülen mezar taşlarının durumu ile bu günkü durumunun oldukça farklı olması Mezar Taşı değişiminin ehil olmayan ellerce yapıldığı ve bunun süreklilik arz ettiğini göstermektedir. Mezar Taşı kayıpları ve hareketleri konusunda 19 Mayıs Üniversitesi Öğretim Üyesi Yrd.Doç.Dr.Eyüp NEFES'in ''Seyyid Kudbiddin Mezarlığı'' adlı Doktora çalışması son on yıllık durumu gösterir somut belge özelliği taşımaktadır.Çalışma sonrasında mezarlıkla ilgili en kapsamlı bilgi ve belge arşivi ise Samsun Müzesinde oluşturulmuştur. 

            Seyyid Kudbiddin Mezarlığında Ölüm;

 Mezarlıkta Hicri 785 tarihinden itibaren defin olduğu, bu tarihin Seyyid Kudbiddin Külliyesinin kuruluş yıllarıyla paralellik gösterdiği, çeşitli nedenlerle yüzey altında kalmış olan mezar taşlarıyla bu tarihin  daha erkene alınabileceği,toprak yüzeyinde yer yer yanık izleri görülmesinden 1860 yılında meydana gelen büyük Samsun yangınından etkilendiği, mezar taşlarının zarar gördüğü,bitki dokusunun yandığı,1869 yılı kent yangınında evleri yanan halkın sağlam kalan eşyalarını mezarlık içinde muhafaza ettiği,1910 yılında bölgede yeni bir yangın olduğu, en son yangının ise 2003 yılında yaşandığı Müze Arşivlerinden anlaşılmaktadır.1915 yılında  Rus savaş gemilerince dört kez topa tutulan  ve büyük zarar gören Samsun'daki tahribattan Seyyid Kutbiddin Mezarlığınında pay aldığı, 1922 yılında kentin Yunanlılarca bombalandığı, mezarlığın bu bombalama olaylarından çok etkilendiği küçük parçalara ayrılarak savrulmuş Mezar Taşı parçalarından anlaşılmaktadır.Bölgede yaşayan azınlıkların 1919 olaylarında Wilson ilkelerinden faydalanmak üzere kentteki Türk ve Müslüman halkı kışkırtmak amacıyla İslâmi eserlere zarar verdiği de bilinmektedir.Külliye ve Hazirede elde edilen  verilerden  Anadolu’nun içinde bulunduğu siyasi ve sosyal  durumun zamana göre Samsun'a yansımaları takip edilebilmektedir.

            Kent tarihindeki önemli afet ve salgınlar incelenerek Mezar Taşlarından elde edilen paleografik veriler ışığında Ölüm nedenlerinin değerlendirilmesi de amaçlanmıştır.Önemli seller ile savaş gibi afet ve olaylar  sonrası ortaya çıkan ateşli hastalıklar sonucu oluşan can kaybı yoğunluğu ile aynı dönemlere tarihlenen Mezar taşı kitabelerindeki ateşli hastalık ibarelerinin yoğunluğu örtüşmektedir.Bu duruma örnek olarak İl Yıllığı kayıtlarından 1915 ve 1925 yıllarında olduğu bilinen ateşli hastalık salgınında meydana gelen can kaybının  Seyyid Kutbiddin Mezarlığına yansıması bu yıllardaki definlere ait mezar taşlarında rastlanan ''Yaktı yandırdı vücudum / derde deva bulmadım'' ve benzeri ibareler şeklinde olup ,örnek artırılabilir.İstatistiki verilerde sunabilen Seyyid Kudbiddin mezarlığı ile Kent tarihi birbirinin ayrılmaz parçası olup kent sosyolojisi ve kültürü yönünden yazılı belge özelliği taşımaktadır.Bu özelliği ile de  gerek Samsun Kültürü içerisinde  gerekse Sanat Tarihi  Bilimi içerisinde hak ettiği konuma getirilmelidir.

            Seyyid Kudbiddin Mezarlığında Estetik;

 Roma, Selçuklu, İlhanlı, Mahalli Beylikler, Moğol istilası, Bizans ve Osmanlı dönemi siyasi gelişmeleri ile sosyo – kültürel olayların tarihi,edebi ve el sanatı üsluplarıyla yoğrulan Mezar Taşlarında; ölü gömme adetlerini  İslâmi gereklerin yanısıra  İslâm Öncesi Türk, Mahalli Üsluplar ile Dini Akım motiflerinin  şekillendirdiği izlenebilmektedir.Bozkır sanatının kendine özgü motifleri,Uygur Sanatının yüzyıllar sonrasına taşınan sembolleri,aktarımlarla Selçuklu Sanatının grift,geometrik ve bitkisel öğeleri,Osmanlı’nın klasik ve Avrupa etkili betimlemeleri ile Mahalli unsurların kendine has özellikleri  mezar taşlarında kültürel zenginliğin hüküm sürdüğünü göstermektedir.Motiflerin ve canlı tasvirlerinin İslâmi inançla barışık hale gelebilmesi için stilize edildiği ve eğri kesim tekniğinin taş işleme sanatına ustaca  uyarlandığı  gözlenmektedir.

            Mezarlık ve Roma dönemi ilişkisi devşirme malzemeden imal iki sanduka tipli mezar ile kendini göstermektedir. Bir yüzü boğa başlı girlandlı, diğer yüzü inci ve yumurta dizili Roma dönemi dini mimari firiz parçasından imal edilmiş Sanduka tam bir estetik sembol olup, estetik ve hoşgörü bütünleşip şekillendirilerek 14.yy.da baş ve ayak tarafı kendinden şaideli sanduka formuna büründürülmüştür.Bu dönemde devşirme malzemenin alındığı Hiristiyan Samsun (Amisos) Ceneviz yönetiminde bulunmaktadır.Aynı tip firizler müze açık teşhirinde sergilenmektedir. Diğer bir örnekte sütundan yapılma bir Sanduka Mezardır.Selçuklu üslubu sanduka tipi mezarlar ile bir grup şaide de görülmekte olup, süslemeye genel olarak geometrik formda rozetler, sonsuzluk ifade eden semboller, Ahiret hayatındaki aydınlığın sembolü kandil, faniliğin ,gizemin sembolü çarkı felek ve Orta Asya Ata  mirası rumi-palmet motifleri hakimdir.Yer yer Allah’a kavuşma,sığınma ve bilinmeyen sonsuzlukta korunma temennisi ifadesi olan Mühr-i Süleyman’lara yer verilmiştir.

            Dikdötgen pirizması formlu olup biri güneydeki yürüyüş yolunun batısında atıl durumda , diğeri güney yöndeki yürüyüş yolunun ilk  yapımı esnasında kenara atılan ve yığın oluşturan toprağa atılı  durumda bulunan dört tarafı yazılı ve erken tarihli  iki adet mezar taşı Ahlat Mezar taşlarıyla  ilişkilendirilebilecekken ilimizde başkaca bir örnekleri  bulunmamaktadır.Benzer mezar taşı örneklerine Mevlana Müzesinde rastlanmaktadır.Bir şaidede yer alan Arslan figürü, Selçuklu ve yakın çağdaşı olan Türk Medeniyetlerine ait sikkelerde yer verilmiş olan arslan figürleri ile benzerlik göstermektedir. Şaidelerdeki Mukarnaslı Mihrap yada Mihrabiyeler hem Amasya-Tokat yöresi  Mezar Taşları hemde Sivas, Amasya, Erzurum ve Konya'daki Selçuklu dönemi anıtsal  mimari portallerle paralellik göstermektedir.Celi sülüs yazı karakteri ağırlıkta olup Farsça ve Arapça ibareler yoğunluktadır.Genel olarak Kum taşı,Ünye taşı ve Mermer malzeme  kullanılmıştır.

            İlhanlı ve Moğol etkisi sandukalarda hissedilmektedir.En belirgin örnek sonsuzluk ve Cennet sembolü tavuskuşu (Sülün ?) figürlü, mihraplı, kendinden şaideli sanduka olup ilimiz mezar taşı örnekleri içinde tek örnektir.Yeni katkı ve ilavelerle Selçuklu ve Beylikler dönemi mezartaşı geleneklerinin devam ettiği izlenmektedir.Bu dönemin etkisinin görüldüğü  ilginç örneklerden biride kitabesi altında bilekten aşağı çapraz yerleştirilmiş bir çift el olan Mezar Taşı olup, İslâm öncesi Orta Asya gömü adetleri ve antik çağ ile öncesi  mahalli stel geleneklerinin  yansıması olarak karşımıza çıkmaktadır.Malzeme Selçuklu dönemi etkili sandukalarla aynıdır.

            Osmanlı dönemi mezar taşlarında kitabelerde başlangıçta  Selçuklu geleneği devam edip süslemede klasik özellikler görülürken, zamana paralel olarak edebi şiirsel anlatım ağırlık kazanmış,yazı üslubu çeşitlenmiş, İstanbul mezar taşlarından etkilenilmiş ve 17 yy.dan itibaren de tamamen Barok başta olmak üzere batılı sanat akımlarının etkisinde kalınarak abartılı oyma, kabartma süslemeler,kıvrımlar,uçuşan betimler ön plana çıkmaya başlanmıştır.Mezar tiplerinde de artış olmuş, silindir formlu, üzerinde meslek guruplarının işlerinin yansıtıldığı tasvirler bulunan şaideler ağırlık kazanmıştır.Mermer ve Ünye Taşı malzeme kullanılmıştır. Erken örneklerde farsça, daha sonrasında Osmanlıca olan baş taşı yazıtları edebi değer taşımakta olup kendi devirlerinin zevk ve üslubunu yansıtmaktadırlar.Sülüs, Talik, azda olsa Rika karakterde yazı kullanılırken teknik yoğun olarak kabartma, azda olsa oyma ve çizgisel karakterdedir.Üslup ve gelenek ne olursa olsun Seyyid Kudbiddin Mezarlığında her biri devirlerinin moda mezar taşlarının ürünü olan ve estetikle birleşen bir Mezar Taşı Kültürü anlayışı  kendini hissettirmektedir.

            Seyyid Kudbiddin Mezarlığında Hoşgörü;

 İslâmi anlayışla barışık hale getirilerek çoğu stilizasyona uğramış ve  şekil değiştirmiş canlı tasvir yanı sıra hiçbir değişikliğe uğramadan korunan Mezar Taşları Hoşgörünün sembolleri olarak ortaya çıkmış kültürel ürünlerdir. En belirgin örnek sonsuzluk ve Cennet sembolü tavuskuşu (Sülün ?)figürlü, mihraplı, kendinden şaideli sanduka olup Uygur,Moğol etkilerinin İlhanlılarla bölgeye taşınan  kültürel miras olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu haliyle İlimiz mezar taşı örnekleri içinde tek örnektir.Başka bir şaide de yer alan arslan figürü, Selçuklu ve yakın çağdaşı olan Türk Medeniyetlerine ait sikkelerde ve mimari unsurlarda  yer verilmiş olan arslan figürleri ile benzerlik göstermektedir.Diğer bir hoşgörü ürünü de oldukça ilginç olup, kitabesi altında bilekten aşağı çapraz yerleştirilmiş bir çift el olan Mezar Taşı olup, İslâm öncesi Orta Asya gömü adetleri, antik çağ ve öncesi  mahalli stel geleneklerinin  yansıması olarak karşımıza çıkan nadir örneklerdendir.Hoşgörü en fazla girlandlı sanduka mezarda doruğunda hissedilmektedir.Bir yüzü boğa başlı girlandlı, diğeryüzü inci ve yumurta dizilerinden oluşan  Roma dönemi dini mimari firiz parçası estetik ve hoşgörü birleştirilerek şekillendirilmiş ve 14.yy.da baş ve ayak tarafı kendinden şaideli sanduka formuna büründürülmüştür.Boğa başlı girlandlı frizin bir çocuk mezarında sanduka olarak kullanılmasında hiçbir sakınca görülmemiş ve hoşgörünün tüm sınırları olabildiğince zorlanmıştır.

Sanat kendi özgünlüğü içinde evrensel, kendi evrenselliği içinde bir o kadar özgündür.Sınırlar,taammüller ve zevkler ortak amaç ve noktada buluşabilir ancak, her devrin iz düşümü Mezar Taşı  Ustalarının  maharetli ellerinde  hayat bulur ve ölüm Seyyid Kudbiddin Mezarlığında kendi gelenekselliği içinde dini öğelerle birleşerek ağaçlı bir bahçede , estetik ve hoşgörüyle harmanlanıp desen desen,motif motif, çeşit çeşit yazı ve edebi bir sunuşla  ürkütmeden ''sonun bir başlangıç'' olduğunu anlatır sessizce.Bu gün mezarlıktaki açık hava teşhir proje çalışmaları devam etmektedir.

            Sonuç olarak denilebilir ki Samsun Seyyid Kudbiddin Mezarlığı ''Samsun Mezar Taşları'' adıyla Türk Sanat Tarihindeki haklı yeri alabilecek zenginlikte olup,  şu anki veriler  sadece yüzey verilerinden ibarettir. İleriki yıllarda gerçekleştirilebilecek bir Mezarlık Kazı çalışması ile çok daha zengin bir ''Mezar Taşı / Kültür Mezarlık'' olgusunu Samsuna kazandırmak mümkündür.

*Emine YILMAZ; Müze Araştırmacısı-Samsun Müze Müdürlüğü.Yayın: Ege –Karadeniz Dergisi 2009